Vereniging Vrienden van het Mouwtje

Geschiedenis

Waarom willen we Vrienden van het Mouwtje zijn?

Het Mouwtje is het enige openbare park op Bussums grondgebied. Er is wel meer openbaar groen, maar geen enkel ander bewust gewenst en ontworpen park. Omdat het dichtbij het centrum van Bussum ligt is het voor een grote groep Bussumers uit alle wijken rondom het park en uit het centrum het doel van een, vaak dagelijkse, wandeling. Met kinderen, brood voor de eenden, honden of een hardloopmaatje. 

Elke vierkante meter van het park is in de loop van de tijd meermalen op de schop gegaan. Hierdoor is een cultuurlandschap ontstaan. 

Het Mouwtje is een, voor Nederland, uniek voorbeeld van een park dat is ontworpen door gebruik te maken van de niveauverschillen en de ontzandings-sloten van een ontzandings-gebied. De niveauverschillen kom je tegen als vrij steile talud’s en in de vorm van een groot aantal trappen. Een aantal van de oude ontzandings-sloten vind je terug als waterpartijen.

Bij een wandeling door het Mouwtje ben je dus niet alleen buiten en in het groen maar ook in de geschiedenis van Bussum. 
Hoezo in de geschiedenis? Hoe merk ik dat? Dat merk je door die niveauverschillen en de waterpartijen die ongelooflijk harmonieus in het ruimtelijke ontwerp zijn ingepast. Dat is zo ingenieus bedacht dat veel mensen er van uit gaan dat de niveauverschillen en het water voor het park zijn aangelegd en gegraven. Dit laatste is wat het park echt bijzonder maakt. Je weet dat er iets ongewoons aan de hand is maar je kunt niet precies uitleggen wat.

Die bijzondere aanleg met een mooie beplanting van inmiddels bijna een eeuw oude bomen verdient het om goed geïnventariseerd en beschermd te worden. 

Op hoger gelegen delen (die niet ontzand zijn) staan de oorspronkelijke vliegdennen (Pinus Sylvestris) in de tuinen van de huizen. Het ontwerp van het wegenplan bepaalt de ruimtelijkheid van de wijk. De vliegdennen bepalen het karakter van het Brediuskwartier. Zou je alle vliegdennen kappen en niet herplanten dan wordt het Brediuskwartier meer een doorsnee jaren ‘20 en ‘30 wijkje, waarvan je er tientallen hebt in Nederland. Juist de grillige oude vliegdennen met hun rode stammen, die bij zonsopgang en zonsondergang opvlammen, maken dat de wijk een eigen uitstraling heeft. 

Kortom: Waarom willen we vrienden van het Mouwtje zijn? 

Omdat het Mouwtje, met name door het ontwerp waarin de geschiedenis is opgenomen, een bijzondere sfeer heeft. Er bestaat echt maar één Mouwtje.

De chronologische feiten op een rijtje

De geschiedenis van het Mouwtje zou, zonder de laatste IJstijd, waarschijnlijk anders zijn gelopen. Na het wegsmelten van de gletsjers ontstonden op de vrijgekomen ondergrond dikke lagen stuifzand. Dit stuifzand bleek aan het begin van de 20ste eeuw erg aantrekkelijk te zijn om te verkopen aan kalk-zandsteen fabrieken. Sommige kleine particuliere eigenaren verkochten het zand van hun stuk bezit, dat in schuiten werd geschept en via ontzandings-sloten werd afgevoerd. Van veel percelen werd een laag van 3 tot 4 meter zand afgevoerd. Er ontstonden grote hoogteverschillen omdat niet alle eigenaren de zandlaag van hun perceel verkochten. Dit leverde, aan de Oostrand van Bussum, een rommelig landschap op met veel niveauverschillen en doorkruist door brede ontzandings-sloten. 

Onder burgemeester s’Jacob kocht de gemeente Bussum vóór 1919 het grootste deel van deze gedeeltelijk afgezande gronden op. Het terrein wat op deze manier eigendom van de gemeente werd, lag tussen de Brediusweg en de Huizerweg en werd aan de westkant begrensd door de huidige Frederik van Eedenweg. Het doel was het ontwikkelen van een woonwijk met een park door de gemeente Bussum. 
Het Spiegel is een voorbeeld van een wijk die door particuliere projectontwikkelaars is ontwikkeld. Er is geen openbaar park omdat dat grond kost die je niet te gelde kunt maken.

Op 21 maart 1919 verzocht B&W van Bussum, schriftelijk, aan de Heer D.F.Tersteeg, tuin- en landschapsarchitect te Naarden, of hij “een plan wil opmaken tot exploitatie van de, aan den Gemeente behorende, tusschen den Brediusweg en den Huizerweg gelegen terreinen”. Uit de brief blijkt dat er al besprekingen hadden plaatsgevonden tussen de Heer Tersteeg en de gemeentearchitect. Met de keuze voor een tuin-en landschapsarchitect geven B&W te kennen dat hen niet alleen een stratenplan maar ook een groenstructuur voor ogen staat. Bij de ontwikkelen van eerdere wijken in Bussum was de openbare groenstructuur er steeds wat karig vanaf gekomen.

Tersteeg aanvaardt op 22 maart 1919 de opdracht en gaat direct aan het werk. Hij presenteert zijn plannen aan B&W. Op 18 augustus 1919 legt B&W een “Voorstel tot voorlopige vaststelling van een plan tot exploitatie van de gronden gelegen tusschen Brediusweg en Huizerweg” ter goedkeuring voor aan de Gemeenteraad.

Het plan gaat vergezeld van een beeldende beschrijving (tussen aanhalingstekens delen uit de tekst van het Raadsvoorstel, tussen haakjes toelichting): ”..er is gestreefd naar het in hoofdzaak behouden van het verschil in hoogte...” (ontstaan door de afzanding) “Vanaf de brug in de Oud-Bussummerweg is in oostelijke richting een weg geprojecteerd over het hooge terrein (Isaac da Costalaan) en een ander over het lage terrein (Burgemeester s’Jacoblaan)...tusschen de wegen is een terrein wat niet bebouwd mag worden (s’Jacobspeelwijde)...” De verbinding tussen de hoger en lager gelegen delen wordt gerealiseerd met een aantal trappen”.

“In het plan is opgenomen een wandelpad, dat ontworpen is over het lage terrein langs de ontzandings-sloot, gelegen tusschen de Huizerweg en den Brediusweg. (Hier is duidelijk te lezen dat het Mouwtje is ontworpen als één park. De merkwaardige versnippering in het Mouwtje én het Bilderdijkplantsoen is een verwarrend verzinsel van later datum). Dit pad vormt een mooie wandelweg in de onmiddellijke nabijheid van de kom van de gemeente”. “Over de sloot, waarlangs het pad zal loopen, zijn een drietal bruggetjes ontworpen (1 brug is nog niet gebouwd). Vanaf de Brediusweg loopt het langs de westzijde van de sloot. Na de brug in de Oud-Bussummerweg loopt het pad verder aan de oostzijde van de sloot. ... het aan de Huizerweg gelegen weiland is in het plan als zodanig behouden”. Het plan wordt door de raad voorlopig vastgesteld in augustus 1919.

Aan de oostzijde grenst het terrein van de gemeente Bussum aan het terrein van de Exploitatie Mij Oud Bussum. Enige lieden die in 1907, vlak voor het faillissement van deze Exploitatie Mij Oud Bussum, in enkele percelen grond hebben geïnvesteerd tekenen protest aan tegen het voorlopig vastgestelde plan van de gemeente. Het protest wordt vormgegeven door de Bazel die als architect en makelaar verbonden was aan de Exploitatie Mij Oud Bussum. Hij heeft de eigenaren van de percelen verteld dat hun percelen in het ontwerp van Tersteeg niet goed op het wegennet zouden zijn aangesloten. Het protest van de Bazel weet de plannen van de gemeente Bussum met ruim vier jaar op te houden. Dit betekent een enorme financiële schadepost voor Bussum. Diverse architecten, aannemers en toekomstige bewoners doen een beroep op de gemeente om de procedure te bespoedigen. De financiële fuik waarin de gemeente Bussum terecht gekomen is wordt door de Bazel benut om eisen buiten het algemeen belang door te drukken. Dit leidt tot een aantal wijzigingen in het oorspronkelijke plan. De gemeente Bussum gaat hiermee akkoord om niet nog meer geld en tijd te verliezen.De Bazel dwingt o.a. een waterverbinding met het terrein van de failliete Exploitatie Mij Oud Bussum af. Een deel hiervan is de diepliggende en doodlopende waterloop tussen de Verhulstlaan en de Bosboom-Toussaintlaan. De waterverbinding waarvoor dit project was bedoeld is nooit gerealiseerd. Met ironisch gevoel voor humor heeft deze, door de Bazel afgedwongen doodlopende waterloop, de naam: ‘Kanaal van Tersteeg’ gekregen en is het gemeente-monument.
In Bussum krijgt Tersteeg nog niet de waardering die hij verdient. Ter vergelijking: Een door Tersteeg ontworpen park in Sittard waarbij in het ontwerp, op de zelfde manier als bij het Mouwtje, rekening is gehouden met de bestaande historische elementen, is rijksmonument. 

De gang van zaken rond het tot stand komen van het Mouwtje en het Brediuskwartier is terug te lezen in de Raadsverslagen 1919-1925 (met bijlagen) van de gemeente Bussum die zich in het streekarchief in Naarden bevinden. Hier bevindt zich ook een deel van de oorspronkelijke ontwerpen van het Brediuskwartier door D.F. Tersteeg. Informatie over de protest-procedure van de Bazel is hier ook te vinden.

Toekomst van het Mouwtje?

Vanaf de aanleg van het Brediuskwartier is ongeveer de helft van het oorspronkelijke in het ontwerp aanwezige ‘openbaar groen’ verloren gegaan en onder bebouwing verdwenen. Een aantal voorbeelden:

  1. Het Slingerpaden-bos, gelegen aan het eind van de Vosmaerlaan, werd na de opheffing van de ‘verboden kringen’, geleidelijk met huizen bebouwd.
  2. Het doorlopende pad en bijbehorende stuk park met trap van de Isaac da Costalaan richting Huizerweg verdween toen een wethouder middenin het Mouwtje 2 huizen mocht bouwen.
  3. Een enorme hap verdween uit het Mouwtje (‘Bilderdijkplantsoen’) voor de bouw van de Herman Gorter hof.
  4. De gemeente kwekerij, die oorspronkelijk een groene eenheid vormde met de rest van het Mouwtje, werd geleidelijk bebouwd met een ongeorganiseerde massa: kantoorgebouwen, loodsen en parkeerterrein.
  5. De plannen voor de bouw van het Goois Lyceum in het weiland van het Mouwtje hebben het niet gehaald. Maar zij hebben wel bestaan. Net zoals de plannen voor de bouw van een gemeentehuis in hetzelfde weiland.
  6. Het weiland heeft de afgelopen jaren veel aan omvang en uitstraling ingeboet. Het heeft niet meer de oorspronkelijke ruimtelijkheid. Zo’n 15 jaar geleden bood het weiland genoeg gras voor 6 à 7 koeien die er de hele zomer liepen. Door de komst van: paddenpoel (padden en salamanders zijn altijd al vaste bewoners van het Mouwtje maar ze moesten ineens in een aangelegde poel), een ondergrondse bergbezinkbassin én de vergroting van het wateroppervlak voor berging van 1.700 m3 extra water én een longeercirkel voor paarden is het grasoppervlak aanmerkelijk verkleind. Het weilandje biedt nu gras voor 3 hooguit 4 koeien.
Het lijkt een reeks kleine beslissingen van de gemeente maar samen hebben ze veel impact op de belevingservaring van het park voor alle Bussumers.Voor een openbaar park als het Mouwtje zou het algemeen belang van de Bussumse burgerij boven het incidentele belang van een individu of een instelling moeten gaan die een bouwvergunning of een plaats voor een hobby wenst. In het verleden leek dit vaak andersom te zijn gegaan.

Voor een historisch openbaar park als het Mouwtje is een deskundige inventarisatie in combinatie met een historisch verantwoord lange termijn onderhoud’s plan geen overbodige luxe. Dit zou tevens in het algemene belang van de inwoners van Bussum zijn.

Als laatste: Waar komt de naam het Mouwtje vandaan?

Het toponiem ‘Mouwtje’ (toponiem= naam van een geografische te plaatsen object) bestond al vóór 1919. Dus voordat de gemeente Bussum het huidige Brediuskwartier ging ontwikkelen. Het gaf een object (huis?) aan wat ongeveer op de plaats van de huidige KMS ligt.

Het woord ‘mouwtje’ betekent: halfronde langwerpige bak uit één stuk. Deze betekenis lijkt geen verband met het park te hebben.